Historia Bitwy Warszawskiej 1920 roku oraz szerzej wojny polsko-bolszewickiej jest dość dobrze udokumentowana. Ale czy jest znana? O „Cudzie nad Wisłą” słyszało wielu, bo informacje o pokonaniu Rosjan w 1920 roku wciąż przyjmujemy z dziejową satysfakcją, by nie rzec radością. Dodatkowo, lubimy wierzyć w cuda. Jednak pamięć o mądrości strategów wojskowych oraz brawurowej dzielności żołnierzy i ochotników, którzy byli sprawcami cudu, przez lata kultywowali głównie weterani walk z okresu wojny polsko-bolszewickiej i mieszkańcy miejscowości, na terenie których toczyły się te walki. Ponieważ w latach 1945-1990 w szkołach o tej historii nie uczono. Dopiero na przełomie XX i XXI wieku sytuacja uległa zasadniczej zmianie.
W 1918 roku, na wieść o potrzebie obrony Ojczyzny, setki młodych ludzi odpowiedziało na apele głoszone m.in. na plakatach.
Wśród nich byli także studenci Politechniki Warszawskiej, Uniwersytetu Warszawskiego oraz Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, którzy przerwali studia i zgłosili się do wojska. W listopadzie 1918 roku zawiązano Legię Akademicką. Jej losy przez kolejne dekady to historia szkoleń i walki oraz zawieszania i wznawiania działalności. Podczas wojny w obronie niepodległości Polski w latach 1919-1920 dziesiątki studentów PW straciło życie, a bardzo wielu zostało rannych. Pamięć poległych uczczono uroczystym odsłonięciem płyt pamiątkowych w Gmachu Głównym Politechniki Warszawskiej w dniu 25 listopada 1923 roku. Ponad 100 lat temu Prorektor PW, prof. Leon Staniewicz podczas przemówienia powiedział: … cała nasza młodzież akademicka stanęła na ochotnika, by piersią swoją bronić niepodległości Ojczyzny. Wszyscy poszli, lecz nie wszyscy wrócili! … Nie stać nas było na wspaniałe pomniki, któremi kiedyś Polska bogata powinna uczcić swych bohaterów; tymczasem te dwie skromne tablice….[i]. Tablice ku czci poległych studentów były zainstalowane po dwóch stronach wejścia do Dużej Auli na reprezentacyjnej klatce schodowej. Niestety, płyty z nazwiskami studentów poległych w wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1920 po II Wojnie Światowej zostały usunięte i zniszczone, ze względu na wymowę ich treści historyczno-politycznych – Rosjanie napadli na Polskę i zostali pokonani! Tablice pamiątkowe zostały odtworzone (ale nie w formie repliki) dopiero w 1990 roku i wmurowane naprzeciw pierwotnego usytuowania tablic. Wyryto na nich 80 nazwisk. Dzisiaj wiemy, że brakuje na nich informacji o kolejnych kilkunastu poległych studentach.
W tym miejscu warto dodać, że staraniem Stowarzyszenia Absolwentów i Przyjaciół Politechniki Warszawskiej przygotowywana jest do druku w Oficynie Wydawniczej Politechniki Warszawskiej „Księga pamięci poświęcona studentom Politechniki Warszawskiej poległym i zmarłym w czasie walk o niepodległość 1918-1921”, autorstwa Roberta Gawkowskiego, Andrzeja Krzysztofa Kunerta i Krzysztofa Pileckiego, historyków z Uniwersytetu Warszawskiego.
W Dużej Auli PW jest jeszcze jedna tablica związana z historią wojny 1919-1920 – o treści: W tym gmachu stał kwaterą sztab dowództwa Frontu Północnego pod komendą generała broni Józefa Hallera a kierownictwem Szefa Sztabu pułkownika Sztabu Generalnego Włodzimierza Ostoja Zagórskiego. Tu został opracowany plan i stąd wydany rozkaz bitwy pod Warszawą dnia 13 sierpnia roku 1920.
W 2017 roku w Ministerstwie Obrony Narodowej podjęto decyzję o sfinansowaniu Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 roku w formie symbolicznego kompleksu memorialnego w Ossowie, o co zabiegały władze Gminy Wołomin. Podczas walk wyjątkowo poważne straty poniósł złożony z warszawskiej młodzieży I. Batalion Ochotniczego Pułku Piechoty. Stowarzyszenie Absolwentów i Przyjaciół Politechniki Warszawskiej zadeklarowało współudział w zebraniu i przekazaniu danych na temat studentów walczących podczas wojny 1919-1920, z zamiarem ich upamiętnienia. Senacka Komisja ds. Historii i Tradycji PW poparła tę inicjatywę oraz propozycję powołania zespołu międzyuczelnianego z udziałem przedstawicieli Politechniki Warszawskiej, Uniwersytetu Warszawskiego, Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego oraz Szkoły Głównej Handlowej.
Ostatecznie, po pokonaniu wielu trudności i zawirowań decyzyjnych, 16 sierpnia 2025 roku, w 105 rocznicę bitwy w Ossowie, otwarto monumentalny obiekt muzealny zaprojektowany przez architekta Czesława Bieleckiego z Pracowni DiM’84 Dom i Miasto. „Muzeum” powstało na historycznym terenie, na którym w sierpniu 1920 r. toczyły się walki w obronie stolicy podczas wojny polsko-bolszewickiej. Piszę „Muzeum”, bo jest to coś więcej niż tradycyjny muzealny zbiór artefaktów, raczej bardziej symboliczny kompleks memorialny, w którym m.in. zaprezentowano dziesiątki unikatowych zabytków z Muzeum Wojska Polskiego oraz eksponaty zebrane przez lokalną instytucję „Ossów – Wrota Bitwy Warszawskiej”. Na tablicach umieszczonych wzdłuż Alei Zwycięstwa znajdują się nazwiska tych, którzy polegli w boju pod Ossowem i Leśniakowizną [ii]. Wśród ponad stu nazwisk jest wymieniony m.in. ppor. Włodzimierz Michałowski z 33 Pułku Piechoty, 28 letni student Politechniki Warszawskiej. Pan Marcin Ołdak, Kierownik Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 r., będącego filią Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, deklaruje, że jest miejsce, aby szerzej upamiętnić w nim także udział w wojnie polsko-bolszewickiej bohaterskich studentów.
Ossów – wieś sołecka w Polsce, położona w województwie mazowieckim… znana jest z Bitwy Warszawskiej w 1920 roku, w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Ossów jest wymieniony wśród 35 innych miejscowości, w których toczyły się boje w sierpniu 1920 roku. Jednak zwycięstwo pod Ossowem jest uznawane za jeden z przełomowych momentów bitwy o Warszawę, a cała Bitwa Warszawska 1920 r. za największe militarne zwycięstwo Polski od czasów wiktorii wiedeńskiej w 1683 r. W 1931 roku brytyjski dyplomata Edgar Vincent d`Abernon uznał ją za osiemnastą bitwę decydującą o dziejach świata. Na pamiątkę tej bitwy obchodzimy Święto Wojska Polskiego.
Byłem na kilku historycznych polach bitewnych: pod Grunwaldem – bitwa stoczona 15 lipca 1410 r., pod Racławicami – bitwa 4 kwietnia 1794 r., pod Austerlitz (obecnie Slavkov u Brna) – bitwa 2 grudnia 1805 roku, pod Waterloo – bitwa 18 czerwca 1815 r., czy pod Limanową – bitwa w dniach 2-12 grudnia 1914 r. podczas I wojny światowej. Zwykle, popadając w zadumę nad poległymi, słyszę jedynie brzmienie ciszy. Chyba, że akurat odbywają się huczne rocznicowe uroczystości, rekonstrukcje bojów lub jesteśmy pod Waterloo, gdzie Francuzi hałasują, jakby to oni wygrali historyczną bitwę…
Warszawa, 16 sierpnia 2025 r.
[i] Politechnika Warszawska 1915-1925. Księga Pamiątkowa, pod red. prof. Leona Staniewicza (str. 65–71).
[ii] Szymanowski D. By nie zapomnieć – Ossów 1920. Wołomin 2020 r.