Trwa intensywna odbudowa linii kolejowej nr 104 Chabówka – Nowy Sącz. Między innymi została gruntownie zmodernizowana stacja kolejowa w Limanowej [i]. Od jej zachodniej strony, po podpisaniu 12 marca 2026 roku przez PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. z konsorcjum firm GÜLERMAK oraz INTOP umowy na modernizację i elektryfikację odcinka C Tymbark – Limanowa, trwa m.in. budowa estakady o długości ok. 2 km oraz postępują prace związane z drążeniem kolejnych tuneli. Od strony wschodniej, przystanek osobowy Mordarka nabiera docelowego kształtu, a 14 czerwca br. uruchomiono ponownie regularny ruch pasażerski na odcinku Marcinkowice – Nowy Sącz. Opis przedsięwzięcia polegającego na odbudowie kolei na odcinku D Limanowa – bocznica Klęczany (LK 104D), jego cel i zakres został przedstawiony we wpisie pt. Renesans kolei w Beskidzie Wyspowym. Przygotowując ten wpis, doszedłem do wniosku, że zanim ruszymy z Limanowej z prędkością o 50-100% większą niż sto lat temu słynnego Orient Expressu, mamy dobrą okazję do przyjrzenia się zasobom przyrodniczym w regionie i postawienia pytania: jak przedsięwzięcie kolejowe już oddziałuje i/lub będzie oddziaływać w przyszłości na środowisko przyrodnicze oraz na ludzi?
Prace geotechniczne i budowlane w ciągu szlaku kolejowego w Łososinie Górnej, w rejonie ul. Bednarzy, 19 września 2026 r. (fot. A. Kulig)
Trochę teorii i praktyki na temat ocen środowiskowych
Odpowiedź na powyższe pytanie, zgodnie z obowiązującymi w Polsce oraz w całej Unii Europejskiej przepisami prawa, jest udzielana w ramach precyzyjnie opisanej procedury, w formie raportu o oddziaływaniu na środowisko (Raport OOŚ), będącego podstawą wydania administracyjnej decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (DoŚU) [ii]. Budowa lub rozbudowa linii kolejowej to przedsięwzięcie infrastrukturalne, które jest kwalifikowane jako mogące potencjalnie/zawsze znacząco oddziaływać na środowisko. Głównym organem właściwym do oceniania inwestycji kolejowych pod względem ich wpływu na środowisko oraz wydania DoŚU jest Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska (RDOŚ).
Sformułowano wiele definicji procesu OOŚ. Jedna z nich brzmi: Procedura OOŚ to systematyczna, powtarzalna i interdyscyplinarna ocena potencjalnych oddziaływań planowanych przedsięwzięć i alternatywnych wobec nich rozwiązań praktycznych na cechy fizyczne, chemiczne, biologiczne, kulturowe i społeczno-ekonomiczne danego obszaru geograficznego. Inaczej pisząc OOŚ oznacza procedurę charakteryzowania skutków inwestycji w środowisku. Jej celem jest zapewnienie, że cenne zasoby środowiska zostaną dostrzeżone na wczesnym etapie planowania i ochronione dzięki właściwym planom zagospodarowania przestrzennego oraz decyzjom lokalizacyjnym, a także działaniom minimalizującym negatywne skutki przedsięwzięć. Dlatego procedura OOŚ jest często kluczowym elementem planowania tych przedsięwzięć (inwestycji) na poziomie krajowym, regionalnym lub lokalnym oraz planowania przestrzennego.
OOŚ w ujęciu teoretycznym to część procesu przygotowawczego dla realizacji pewnych rodzajów przedsięwzięć, tj. inwestycji, modernizacji istniejących obiektów lub innych ingerencji w środowisko, umożliwiająca: identyfikację – z odpowiednim wyprzedzeniem – istotnych skutków środowiskowych związanych z każdą fazą „cyklu życia” przedsięwzięcia, tj. podczas jego realizacji, użytkowania i likwidacji oraz podejmowanie (na etapie planowania i projektowania, a następnie realizacji przedsięwzięcia) przemyślanych i odpowiednio dobranych działań mających na celu eliminowanie wszelkich negatywnych skutków środowiskowych, a co najmniej ich niezbędne ograniczanie, jeżeli pełne zapobieganie nie jest możliwe. Z praktycznego punktu widzenia OOŚ składa się z fazy diagnozy, tj. opisu przedsięwzięcia i warunków środowiskowych, w jakich ma ono być realizowane oraz fazy prognozy, tj. oceny jakie skutki pozytywne, ale i negatywne mogą wynikać z realizacji projektu.
Jeżeli dzisiaj padają pytania, dlaczego zadania inwestycyjne są tak długo realizowane, to dla linii kolejowej jedną z przyczyn (nie zapominając o ograniczeniach finansowych) jest właśnie skomplikowany, wieloetapowy proces wydania DoŚU oraz dokładność i czasochłonność fazy diagnozy. Podczas budowy Kolei Transwersalnej, ok. 150 lat temu, procedury administracyjne oraz faza diagnozy były zdecydowanie prostsze i szybsze.
W tym przypadku analiza OOŚ dotyczy etapu budowy i eksploatacji, a nawet ewentualnej rozbudowy lub likwidacji (aktualnie nie przewiduje się likwidacji analizowanego przedsięwzięcia) infrastruktury kolejowej na odcinku LK 104D od km projektowanego 48+600 do km proj. 61+220, dla której DoŚU została wydana 15 lipca 2022 r.
Inwentaryzacja i waloryzacja przyrodnicza szlaku kolejowego w procesie oceny oddziaływania na środowisko
Inwentaryzacja zasobów przyrody ożywionej obejmuje rośliny, grzyby i zwierzęta, tj. florę i szatę roślinną, biotę grzybów oraz faunę bezkręgowców i kręgowców. Obejmuje ona również siedliska przyrodnicze (ekosystemy). Badania terenowe oraz waloryzację przyrodniczą na danym obszarze lub w określonym środowisku/ekosystemie przeprowadzili specjaliści zajmujący się poszczególnymi elementami przyrody ożywionej (biotycznej). Należy pamiętać, że ochronę przyrody, także w procesie inwestycyjnym, regulują przepisy prawne, natomiast metody badawcze są opisane w literaturze naukowej i poradnikach metodycznych waloryzacji przyrodniczej, w tym przewodnikach metodycznych monitoringu gatunków i siedlisk przyrodniczych Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ). W poniżej przedstawiono głównie dane z dokumentacji inwestorskiej udostępnionej przez Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska w Krakowie [iii],[iv].
W raportach i dokumentach używane są specjalistyczne – „oficjalne” nazwy (często pochodzące z języka greckiego lub łaciny, dlatego wyróżniono je pogrubieniem), które jednak mają swoje powszechnie stosowane określenia. Przykładowo, agrofitocenoza to zbiorowisko roślinne sztucznie stworzone przez człowieka na terenach, takich jak pola uprawne roślin okopowych, zbóż, czy sady lub ogrody.
Teren badań przyrodniczych obejmuje „korytarz” o szerokości 300 m, tj. po 150 m od osi torowiska z obu stron. Stanowi on mozaikę terenów użytkowanych rolniczo, obszarów leśnych, nieużytków w pobliżu cieków i zbiorników wodnych oraz ekstensywnie wykorzystywane tereny zabudowy mieszkaniowej, usługowej i przemysłowej. Obserwacje terenowe ukierunkowano na siedliska sprzyjające występowaniu cennych gatunków objętych ochroną. Terminy prowadzenia badań terenowych uwzględniają specyfikę okresów fenologicznych wyznaczanych przez konkretne fazy rozwojowe roślin wskaźnikowych (fitofenologia) oraz aktywności zwierząt, w tym ich migracji (zoofenologia). Obejmują one pory roku, a w przypadku niektórych zwierząt, także pory dnia (wczesnoporanne, dzienne, wieczorne i nocne). Inwentaryzacja przyrodnicza korytarza przebiegu LK 104D oraz odcinka starotorza od km istniejącego 50+200 do 61+140 obejmuje okres od 1 marca 2019 r. do 31 marca 2020 r. Ocena stanu środowiska przyrodniczego uwzględnia także dane uzyskane w ramach obserwacji terenowych z lat 2013-2014.
Zinwentaryzowano siedliska przyrodnicze oraz siedliska i stanowiska gatunków roślin i zwierząt wymienionych w Dyrektywie Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory, powszechnie znanej jako Dyrektywa Siedliskowa, oraz w Dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa, czyli tzw. Dyrektywie Ptasiej, stwierdzone w zasięgu potencjalnego oddziaływania linii kolejowej, jak również inne gatunki objęte ochroną na podstawie przepisów prawa krajowego [v].
Wyniki inwentaryzacji przyrodniczej mogą zainteresować wszystkich, którzy prowadzą lub zamierzają prowadzić działalność wpływającą na siedliska i zbiorowiska roślinne (fitocenozy) terenu inwestycji. Wśród zbiorowisk ruderalnych (potocznie określanych jako rośliny zasiedlające podłoża zmienione przez człowieka, szczególnie w środowisku miejskim, np. w sąsiedztwie budynku i drogi, na parkingach i placach oraz na terenach kolejowych i przemysłowych) nie ma siedlisk przyrodniczych o szczególnym zainteresowaniu Wspólnoty (wymienionych w tzw. Dyrektywie Siedliskowej), które wymagają ochrony w ramach europejskiej sieci Natura 2000. Nie stwierdzono także na nich gatunków objętych ochroną prawną ani zagrożonych, czy ustępujących.
W obszarze inwentaryzacji terenowej stwierdzono cztery typy siedlisk przyrodniczych wymienione w Załączniku I Dyrektywy Rady 92/43/EWG, tj. niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie (kod 6510), pionierską roślinność na kamieńcach i żwirowiskach górskich rzek (kod 3220), łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe (kod 91E0) oraz dolnoreglowy las jodłowy (kod 9110-3; znajdujący się w buforze 150 m od zewnętrznego toru, lecz poza granicami planowanych prac przy starotorzu). Na analizowanym obszarze zbiorowiska łąkowe i pastwiskowe należą do uprawianych i pielęgnowanych, lecz charakteryzujących się dużą zmiennością. Dominują wśród nich łąki rajgrasowe lub wyczyńcowe. W rejonie realizacji przedsięwzięcia zidentyfikowano 3 gatunki roślin naczyniowych podlegające ochronie częściowej (w liczbie od kilku do kilkudziesięciu okazów): dziewięćsił bezłodygowy (Carlina acaulis), kukułka szerokolistna (Dactylorhiza majalis) i pierwiosnek wyniosły (Primula elatior). Więcej na ich temat można przeczytać w Atlasie roślin chronionych zagrożonych i rzadkich powiatu limanowskiego [vi] oraz w pracy doktorskiej Mariana Szewczyka [vii]. Natomiast zbiorowiska leśne to przede wszystkim łęgi wierzbowe, grądy, kadłubowe buczyny i jedliny dolnoreglowe, które należą do siedlisk chronionych. Uwarunkowania przyrodniczo-użytkowe terenu objętego inwentaryzacją powodują, że w sąsiedztwie odcinka LK 104D nie stwierdzono występowania objętych ochroną gatunków mszaków, grzybów i porostów.
Dla potrzeb tego wpisu zacytuję konkluzję przyrodników: „Dominującym typem fitocenozy są zbiorowiska synantropijne, czyli takie, które utrzymują się dzięki działalności człowieka i towarzyszą mu w pobliżu jego siedzib, a także na zmienionych przez niego siedliskach. Roślinność synantropijna obejmuje zbiorowiska ruderalne – roślinność przydroży, śmietnisk, opuszczonych ogrodów, oraz segetalne – towarzyszące uprawom rolniczo-ogrodniczym.” Charakterystyka zbiorowisk roślinnych segetalnych wskazuje, zdaniem autorów raportu, na wysoką kulturę rolną oraz stosowanie nowoczesnych metod uprawy, stąd wiele upraw było zupełnie wolnych od roślin niepożądanych (czyli chwastów).
Ciekawostka: W 2000 roku w Almanachu Ziemi Limanowskiej został opublikowany artykuł, w którym dr Marian Szewczyk wskazał na obecność rzadkiego, objętego częściową ochroną gatunkową, zimowita jesiennego (Colchicum autumnale) pisząc: Jedyne obecnie stanowisko w Beskidzie Wyspowym znajduje się na wilgotnej łące pod stacją PKP w Limanowej. Ciągle jest zagrożone zniszczeniem w czasie prac budowlanych na działce. Jeszcze istnieje! Odwiedzajcie go wiec koniecznie jesienią [viii]. Postanowiłem sprawdzić, czy odbudowa kolei zagraża zimowitowi jesiennemu – roślinie ładnej, silnie trującej, a zarazem leczniczej. Okazało się, że stanowisko istniało przez około 15 lat i jeszcze przed rozpoczęciem prac na kolei zostało bezpowrotnie zniszczone.
Omawiany zakres inwestycji, objęty wnioskiem o wydanie pozwolenia na budowę, nie leży na obszarach chronionych, takich jak parki narodowe i krajobrazowe. W odległości do ok. 1,5 km od linii kolejowej nie znajdują się Specjalne Obszary Ochrony Siedlisk (SOO) ani Obszary Specjalnej Ochrony Ptaków (OSO) sieci Natura 2000. Na rysunku poniżej zaznaczono obszary Natura 2000 zlokalizowane najbliżej ocenianej inwestycji.
Przebieg LK 104D względem obszarów Natura 2000 (Raport OOŚ 4)
LK 104D przecina jedynie na niewielkich odcinkach Południowomałopolski Obszar Chronionego Krajobrazu (OChK). Została dla niego przeprowadzona inwentaryzacja dendrologiczna wraz z planem wycinki drzew i krzewów, uwzględniająca m.in. skład gatunkowy drzew, który reprezentuje typowe ekosystemy o charakterze podgórskim, zarówno łęgowe, jak i związane z siedliskami świeżymi. Do najczęściej spotykanych gatunków o charakterze łęgowym należą: olsza czarna (Alnus glutinosa), czeremcha zwyczajna (Padus avium), wierzba krucha (Salix fragilis). Siedliska świeże są przekształcone pod wpływem działalności człowieka, w związku z oddziaływaniem gospodarczym i procesem przystosowywania się drzewostanów do zmieniających się warunków (synantropizacją) oraz ich wycinką (deforestacją). Dlatego najczęstszymi gatunkami drzewiastymi na omawianym obszarze są obce ekologicznie: sosna zwyczajna (Pinus sylvestris), modrzew europejski (Larix decidua), a także robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia). Z gatunków właściwych tym siedliskom najczęściej spotykany jest dąb szypułkowy (Quercus robur). W zakresie inwentaryzacji znajdowały się także drzewa położone na działkach prywatnych, z licznymi gatunkami obcymi i kultywarami (odmianami uprawnymi), spośród których najczęstszy jest żywotnik zachodni (Thuja occidentalis), a także świerk kłujący (Picea pungens).
Podczas prac inwentaryzacyjnych w rejonie Południowomałopolskiego OChK stwierdzono, że bardzo często głębokie wąwozy stanowią repozytorium odpadów z pobliskich domostw, a perspektywę zachowania łęgów wierzbowych, topolowych, olszowych i jesionowych uznano za złą, głównie z uwagi na szereg antropogenicznych przekształceń, w tym powszechnego zasypywania wąwozów gruzem i innymi odpadami (Raport 4, tab. 3).
Na analizowanym obszarze różnorodność gatunkowa zwierząt jest reprezentowana przez cenne: 2 gatunki bezkręgowców, 2 gatunki ryb, 3 gatunki płazów, 3 gatunki gadów, 56 gatunków ptaków i 12 gatunków ssaków objętych ochroną prawną (w tym 9 gatunków nietoperzy).
Fauna bezkręgowców obejmuje entomofaunę, tj. ogół gatunków owadów pożytecznych i szkodników (chrząszcze, mrówki, motyle, błonkówki czy muchówki) oraz pajęczaki (np. pająki, kleszcze), a także mięczaki (malakofaunę), czyli ślimaki, głowonogi, poczwarówki. W otoczeniu analizowanego odcinka D linii kolejowej nr 104 do najliczniej stwierdzonych bezkręgowców, objętych częściową ochroną gatunkową, należy zaliczyć pospolicie występującego ślimaka winniczka (Helix pomatia) oraz licznie pojawiające się gatunki trzmieli (Bombus sp.). Oceniono, że realizacja inwestycji wiąże się z czasową ingerencją w miejsca żerowania i bytowania ślimaka winniczka, jednak jej znaczenie jest mało istotne i nie powoduje zmiany w statusie gatunku w regionie. Obserwacje pod kątem występowania motyli z rodziny modraszkowatych oraz ważek prowadzą do wniosku, że najczęściej występują gatunki szeroko rozpowszechnione, nie podlegające ochronie – nie wykazano obecności gatunków rzadkich i objętych ochroną.
Ichtiofauna to ogół gatunków ryb oraz minogów zamieszkujących określony zbiornik lub ciek wodny. Obserwacje terenowe ryb prowadzono w ciekach wodnych: Mordarka, Smolnik, Bukowiec i Kłodnianka. Stwierdzono obecność dwóch gatunków ryb: w potoku Mordarka występuje strzebla potokowa, a w Bukowcu strzebla potokowa i objęty ochroną częściową śliz. Natomiast nie stwierdzono występowania ryb w Smolniku i Kłodniance. W ramach minimalizacji oddziaływania przedsięwzięcia na ryby określono, że najlepszym okresem rozpoczęcia prac w korycie potoków jest luty oraz druga połowa sierpnia.
Herpetofauna to ogół wszystkich płazów (batrachofauna – żaby, ropuchy, traszki) i gadów (reptiliofauna – jaszczurki, węże i żółwie) żyjących w danym miejscu (zajmuje się nimi herpetologia). Na całym odcinku LK 104D powszechnie spotykana jest jaszczurka zwinka, ponieważ tereny kolejowe są jednym z typowych siedlisk zajmowanych przez ten zmiennocieplny (heliotermiczny) gatunek. Lokalne szlaki migracji płazów stanowią wszystkie cieki wodne, które przekraczają linię kolejową i starotorze, tj. Mordarka, Liśnik, Smolnik, Rolny, Bukowiec i Kłodnianka oraz dodatkowo potoki Chomranicki i Chełmski, które przekraczają linię kolejową.
Ornitofauna lub awifauna to ogół gatunków ptaków występujących na terenie objętym analizą. Badają je ornitolodzy. Uważam, że z uwagi na zainteresowania limanowskich ptasiarzy, wyniki inwentaryzacji ornitologicznej należy przedstawić dokładniej. Inwentaryzacja ptaków dotyczyła gatunków kluczowych: rzadkich, nielicznych oraz średnio-licznych i objęła gatunki z Dyrektywy Ptasiej, gatunki wymienione w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt, gatunki specjalnej troski (z ang. Species of European Conservation Concern; SPEC z kategorii 1-3, wg BirdLife International 2004) oraz wybrane gatunki o znaczeniu regionalnym. Wśród najliczniej reprezentowanych ptaków dominują gatunki szeroko rozpowszechnione w skali kraju. W poniższym zestawieniu pogrubiono (bold) gatunki ptaków obserwowanych na terenie miasta Limanowa. Odwołuję się do artykułu Bartłomieja Sułkowskiego z 2025 roku, w którym są też odniesienia do LK 104 [ix]. W trakcie prac terenowych w okresie lęgowym (marzec – lipiec) stwierdzono 3 najcenniejsze gatunki umieszczone w Załączniku I Dyrektywy Ptasiej: gąsiorek (Lanius collurio), derkacz (Crex crex) i jarzębatka (Sylvia nisoria). Zinwentaryzowano 13 kluczowych gatunków ptaków gniazdujących: uszatka (Asio otus), przepiórka (Coturnix coturnix), derkacz (Crex crex), dzięcioł duży (Dendrocopos major), dzięcioł zielony (Picus viridis), dzięciołek (Dryobates minor), gąsiorek (Lanius collurio), kląskawka (Saxicola rubicola), krętogłów (Jynx torquilla), pliszka górska (Motacilla cinerea), pliszka siwa (Motacilla alba), pustułka (Falco tinnuculus), jarzębatka (Sylvia nisoria). Podczas prac terenowych na wiosnę 2019 roku obserwowano gatunki o dziennej aktywności: dzięcioły (zielonosiwy, zielony, średni, czarny, dzięciołek) oraz wybrane gatunki wróblowe, m.in. pliszkę górską. W obrębie pasa inwentaryzacji notowano obecność gniazd bociana białego oraz starano się określić rewiry ptaków z rzędu szponiastych (myszołów, krogulec) i z rzędu sokołowych (pustułka). Zebrano również informacje nt. gatunków o nocnej i zmierzchowej aktywności (sowy, derkacz) oraz 38 dziennych lęgowych gatunków pospolitych: bażant (Phasianus colchicus), bogatka (Parus major), cierniówka (Sylvia communis), dymówka (Hirundo Ustica), dzwoniec (Carduelis chloris), gajówka (Sylvia borin), grubodziób (Coccothraustes coccothraustes), grzywacz (Columba palumbus), kapturka (Sylvia atricapilla), kos (Turdus merula), kowalik (Sitta europea), kukułka (Cuculus canorus), kulczyk (Serinus serinus), kwiczoł (Turdus pilaris), łozówka (Acrocephalus palustris), makolągwa (Carduelis cannabina), mazurek (Passer montanus), modraszka (Cyanistes caeruleus), muchołówka szara (Muscicapa strata), oknówka (Delichon Urtica), piecuszek (Phylloscopus trochillus), piegża (Sylvia curruca), pierwiosnek (Phylloscopus collybita), pliszka żółta (Motacilla flava), potrzos (Emberiza schoeniclous), rudzik (Erithacus rubecula), sierpówka (Streptopelia decaocto), sikora uboga (Poecile palustris), skowronek (Alauda arvensis), sójka (Garrulus glandarius), sroka (Pica pica), strzyżyk (Troglodytes troglodytes), szczygieł (Carduelis carduelis), szpak (Sturnus vulgaris), śpiewak (Turdus philomelos), trznadel (Emberiza citrinella), wilga (Oriolus oriolus), zięba (Fringilla coelebs). W tej kolekcji nie zidentyfikowano charakterystycznego, ale rzadko spotykanego dudka (Upupa epops) – Ptaka Roku 2026.
Do gatunków, które związane są z bliskim sąsiedztwem torów kolejowych, zaliczono np. kląskawkę. Przyjęto, że w przypadku nowo projektowanego fragmentu linii dojdzie do ingerencji w siedliska zajmowane przez gatunki terenów otwartych (łąk, pól uprawnych i zarośli śródpolnych), a wśród nich m.in. derkacza i przepiórki. Z kolei B. Sułkowski przewiduje w rejonie modernizowanej linii kolejowej np. zmniejszenie populacji jemiołuszek. Podsumowując, realizacja inwestycji ma wpływ na awifaunę analizowanego terenu. Wpływ ten jest w większości okresowy (głównie na etapie budowy) i nie powoduje zmian populacyjnych, a jedynie relokację w zasięgu zajmowanych siedlisk (terytoriów). Eksploatacja linii kolejowej wymusi u ptaków adaptację do nowych warunków.
Teriofauna – ogół gatunków ssaków (zajmuje się nimi teriologia), który obejmuje teriofaunę lądową oraz chiropterofaunę, tj. ogół gatunków nietoperzy. W efekcie prowadzonych prac stwierdzono występowanie 8 gatunków ssaków lądowych. Ochroną częściową są objęte trzy gatunki: jeż wschodni (Erinaceus roumanicus) i kret europejski (Talpa europaea) oraz bóbr europejski (Castor fiber), który dodatkowo jest wymieniony w Załączniku II Dyrektywy Siedliskowej. Wśród pozostałych ssaków nieobjętych ochroną prawną w rejonie inwestycji stwierdzono występowanie 5 gatunków: kuny domowej (Martes foina), lisa (Vulpes vulpes), norki amerykańskiej (Mustela vision), sarny (Capreolus capreolus) i zająca szaraka (Lepus europaeus). Na analizowanym terenie stwierdzono 9 gatunków nietoperzy objętych ochroną ścisłą, natomiast nie stwierdzono obecności gatunków z Załącznika II Dyrektywy Siedliskowej. Pytanie: czy nowe tunele staną się miejscem bytowania nietoperzy? W czynnym tunelu z intensywnym ruchem pociągów raczej nie, ale może ewentualnie tak być w tunelu ewakuacyjnym. Nie znalazłem jednak na ten temat informacji od specjalistów – chiropterologów.
Przedsięwzięcie liniowe, a takim jest budowa szlaku kolejowego, przecina nie tylko szlaki „migracji” ludzi, czyli ulice i drogi, ale także drogi migracji zwierząt. Stąd bierze się potrzeba inwentaryzacji, a następnie ochrony korytarzy ekologicznych. Stwierdzono, że analizowany odcinek LK 104D nie przecina korytarzy migracji dużych ssaków. Migracja zwierząt występuje jedynie wzdłuż cieków wodnych i dotyczy głównie małych i średnich ssaków oraz płazów.
Cały obszar, przez który przebiega analizowana linia kolejowa, charakteryzuje się występowaniem umiarkowanie cennych siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt, stanowiących o niewielkiej bioróżnorodności analizowanego terenu, na którym przeważają gatunki pospolite i licznie występujące w rejonie inwestycji. Dodatkowo inwentaryzacja i waloryzacja przyrodnicza potwierdziły, że najcenniejsze obszary na odcinku LK 104D są związane z przebiegiem potoku Liśnik, Smolnik i Rolny przez starotorze i dotyczą podgórskiego łęgu jesionowego oraz korytarzy migracji małych zwierząt, w tym płazów.
Ocena środowiskowa dla LK 104D Limanowa – Klęczany
Raport o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko dla linii kolejowej nr 104 stanowi kluczowy element dokumentacji projektowej inwestycji „Podłęże – Piekiełko”. Ze względu na modyfikację przebiegu trasy na odcinku D Limanowa – bocznica Klęczany, który charakteryzuje się skomplikowaną inżynieryjnie i środowiskowo korektą przebiegu, uwarunkowania środowiskowe odgrywają w tym projekcie ważną rolę. Raport OOŚ to obszerny (liczący ponad 500 stron) dokument, opracowany przez siedmioosobowy zespół specjalistów. Struktura jego 24 rozdziałów i licznych podrozdziałów oraz załączników uwzględnia treść art. 66 ustawy OOŚ. Raport określa rodzaje i wielkości emisji do środowiska, powstających w fazie realizacji i eksploatacji planowanego przedsięwzięcia. Obejmuje on oddziaływanie: na powierzchnię ziemi i gleby, na wody powierzchniowe i podziemne, na środowisko gruntowo-wodne, na powietrze atmosferyczne i na warunki akustyczne, a także wpływ drgań i promieniowania elektromagnetycznego oraz gospodarkę odpadami.
Poniżej przedstawiono w skrócie zestawienie najważniejszych aspektów i ustaleń zawartych w procedurze OOŚ dla odcinka LK 104D. Na etapie sporządzania wniosku o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach, w raporcie wykonanym w ramach oceny oddziaływania na środowisko, poddano analizie kilka rozwiązań wariantowych, z których do realizacji wybrano wariant inwestycyjny (W4/W2). Do obliczeń przyjęto prognozowane dobowe natężenie ruchu pociągów na rok 2030: w dzień 36 pociągów osobowych i 28 pasażerskich dalekobieżnych oraz w nocy 10 pociągów towarowych. Główne zidentyfikowane oddziaływania i ryzyka oraz środki minimalizujące przedstawiono w formie tabeli.
Faza realizacyjna jest już praktycznie zakończona. Raport OOŚ oraz wydane na jego podstawie decyzje nałożyły szereg ograniczeń na konsorcjum wykonawcze Budimex & Gülermak, realizujące ten kontrakt od 2024 roku. Przykładowo, w celu ominięcia trudnych form morfologicznych i zminimalizowania wyburzeń budynków, w raporcie OOŚ uwzględniono budowę dwunawowego tunelu kolejowego o długości blisko 3,8 km między miejscowościami Mordarka i Męcina. Dotyczyły one także terminów prowadzenia robót, tj. zakazu głośnych prac i wycinek w okresach lęgowych ptaków oraz w okresach rozrodczych płazów w miejscach wskazanych w decyzji środowiskowej, a także prowadzenia monitoringu zmian poziomu i jakości wód podziemnych w sąsiedztwie budowanego tunelu kolejowego.
Analiza oddziaływania akustycznego wykazała konieczność realizacji zabezpieczeń akustycznych w postaci ekranów akustycznych na odcinkach o sumarycznej długości około 3 910 m oraz tłumików przyszynowych na odcinkach o długości łącznej około 1 034 m.
Ekrany przeciwhałasowe na tle zagospodarowania terenu wokół LK 104D (fot. A. Kulig)
Warto zwrócić uwagę, że w tabeli nie przedstawiono oddziaływania LK 104 D na powietrze atmosferyczne. Wpływ modernizacji kolei na zanieczyszczenie atmosfery należy rozpatrywać w dwóch skrajnie różnych fazach: krótkotrwałego (okresowego) negatywnego wpływu podczas budowy linii oraz długofalowego, bardzo pozytywnego efektu ekologicznego po jej uruchomieniu. Zastąpienie historycznego transportu spalinowego trakcją elektryczną eliminuje bezpośrednią niską emisję tlenków węgla, siarki i azotu oraz pyłów wzdłuż całej linii. A dodatkowo wystąpi efekt substytucji, tj. kolej przejmie część ruchu drogowego z mocno obciążonych dróg krajowych i wojewódzkich, co spowoduje zmniejszenie emisji spalin samochodowych, które są składnikiem smogu w kotlinach górskich.
Podczas eksploatacji linii kolejowej wykorzystywane będą linie trakcyjne i linie potrzeb nietrakcyjnych, pracujące w zakresie napięć stałych, lub niskich i średnich napięć zmiennych. Dlatego ta inwestycja nie będzie związana z emisją szkodliwego promieniowania elektromagnetycznego.
Fliszowa struktura geologiczna regionu determinuje podatność terenu na osuwiska. W w ustawie Poś są one definiowane jako ruchy masowe ziemi, tj. powstające naturalnie lub na skutek działalności człowieka osuwanie, spełzywanie lub obrywanie powierzchniowych warstw skał, zwietrzeliny i gleby. Pamiętają o tym nie tylko mieszkańcy Kłodnego, gdzie w nocy z 1 na 2 czerwca 2010 roku wystąpiło katastrofalne w skutkach osunięcie się mas ziemnych. W rejonie powstającej linii kolejowej zlokalizowano trzy osuwiska aktywne okresowo oraz dodatkowo w sąsiedztwie inwestycji stwierdzono występowanie dwóch terenów zagrożonych ruchami masowymi ziemi. Na rysunku poniżej przedstawiono przebieg LK 104D względem osuwisk (cyfry w kółkach od 1 do 3 odpowiadają ich numeracji) oraz terenów zagrożonych ruchami masowymi.
Przebieg LK 104D względem osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi (Raport OOŚ 4)
W związku ze zmianami klimatycznymi przewiduje się częstsze występowanie osuwisk, które mogą być powodowane m.in. przez deszcze nawalne. Nasilenie tego zjawiska może być widoczne w rejonie przedsięwzięcia, ze względu na górskie ukształtowanie powierzchni terenu, występowanie w rejonie LK 104D obecnie aktywnych okresowo i nieaktywnych osuwisk oraz budowę geologiczną, sprzyjającą występowaniu osuwisk.
Realizacja projektu uruchamia szereg dodatkowych procedur dotyczących ochrony środowiska. Przykładowo, zabezpieczenia geotechniczne obejmowały ścisły monitoring drgań i osiadań terenu nad trasą tunelu w celu ochrony budynków mieszkalnych oraz ujęć wody, a w związku z likwidacją stacji paliw w Męcinie w km proj. ok. 54+850 należy rozpoznać i zminimalizować ewentualny problem zanieczyszczenia powierzchni ziemi i gruntu.
Monitoring porealizacyjny: decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach nakłada na inwestora – PKP PLK S.A. obowiązek przeprowadzenia analizy porealizacyjnej. Obejmuje ona m.in. ponowne pomiary hałasu po uruchomieniu regularnego ruchu pociągów (z prędkością do 160 km/h) oraz kontrolę skuteczności działania przejść dla zwierząt i stanu wód w otoczeniu tunelu.
Na koniec warto wspomnieć, że w trakcie postępowania zmierzającego do wydania DoŚU dla LK 104D RDOŚ w Krakowie zapewnił możliwość udziału społeczeństwa w postępowaniu, ale w ustawowym terminie 30 dni nie zgłoszono żadnych uwag i wniosków (Raport OOŚ 4, rozdz. 15).
Od autora: Dziękuję Panu Doktorowi Marianowi Szewczykowi za cenne uwagi z zakresu botaniki. Dodam, że nazwisko Doktora, badającego od lat ginące gatunki roślin, jest znane wszystkim moim studentom zaliczającym przedmiot „Oceny oddziaływania na środowisko„.
[i] Jeżeli ktoś chciałby przypomnieć sobie jak wyglądał dworzec kolejowy w Limanowej w 1988 roku może zajrzeć do albumu „Okruchy pamięci”, tom „Limanowa na nowszej fotografii”, rozdz. Czas przemian i odbudowy, s. 151, Limanowa 2010.
[ii] W szczególności ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz.U. 2025 poz. 647 z późn. zm.; zwana ustawą Poś) oraz ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (t.j. Dz.U. 2026 poz. 670 z późn. zm.; zwana ustawą OOŚ).
[iii] Weryfikacja inwentaryzacji i waloryzacji przyrodniczej – raport końcowy. Linia kolejowa nr 104, odcinek D Limanowa – bocznica Klęczany. Opracowanie dokumentacji projektowej wraz z pełnieniem nadzoru autorskiego w ramach kontraktu 1 pn.: „Modernizacja istniejącej linii kolejowej nr 104 Chabówka – Nowy Sącz”, który jest częścią projektu pn.: „Budowa nowej linii kolejowej Podłęże – Szczyrzyc – Tymbark/Mszana Dolna oraz modernizacja istniejącej linii kolejowej nr 104 Chabówka – Nowy Sącz – etap I: prace przygotowawcze”. Egis Rail S.A., Egis Poland Sp. z o.o., MGGP S.A. Inwestor: PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. Warszawa 2020.
[iv] Raport o oddziaływaniu na środowisko przedsięwzięcia pn. „Rozbiórka, przebudowa, rozbudowa i budowa obiektu budowlanego pn.: linia kolejowa nr 104 Chabówka – Nowy Sącz na odc. D od km 48+600 do km 61+220 wraz z infrastrukturą techniczną wzdłuż linii kolejowej nr 104 …”. Ponowna ocena oddziaływania na środowisko, oraz Aneks nr 1. Egis Rail S.A., Egis Poland Sp. z o.o., MGGP S.A. Inwestor: PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. Warszawa 2023.
[v] W szczególności ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (tj. Dz.U. z 2026 r. poz. 13 z późn. zm.) i przepisy wykonawcze do tej ustawy, określone m.in. w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. poz. 1409), z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (Dz.U. z 2014 r. poz. 1408) oraz z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (tj. Dz.U. z 2022 r. poz. 2380).
[vi] Gawroński S., Szewczyk M., Zelek R.: Atlas roślin chronionych, zagrożonych i rzadkich powiatu limanowskiego. Starostwo Powiatowe w Limanowej, Wydział Ochrony Środowiska, Rolnictwa i Leśnictwa: Powiatowe Centrum Ekologiczne, Limanowa 2012.
[vii] Szewczyk M.: Zróżnicowanie florystyczne wschodniej części Beskidu Wyspowego ze szczególnym uwzględnieniem gatunków ginących i zagrożonych. s. 306. Praca doktorska, Instytut Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000.
[viii] Szewczyk M.: Zagrożone piękno. O roślinach naczyniowych rzadkich, zagrożonych i chronionych w paśmie Jaworza i na wzgórzach Kanińsko-Trzetrzewińskich. Almanach Ziemi Limanowskiej nr 1, s. 34-39, lato 2000.
[ix] Sułkowski B.: Limanowska setka – ptaki naszego miasta. „EL” nr 364-365-366, rok XXXIII, s. 14-21, styczeń-marzec 2025. W artykule można obejrzeć kilka zdjęć „limanowskich” ptaków.