Pełny tytuł tego wpisu powinien brzmieć: Trzy dekady kształcenia w przedmiocie „Oceny oddziaływania na środowisko” w Politechnice Warszawskiej na Wydziale Inżynierii Środowiska.
Zamiast wstępu
Pomysł wpisu wyniknął z chęci podsumowania dotychczasowych, trzydziestoletnich doświadczeń w zakresie wdrażania przepisów prawnych i procedur oceny oddziaływania na środowisko (OOŚ) w Polsce, w kontekście związanego z tym procesem kształcenia akademickiego. W Politechnice Warszawskiej jest ono nastawione m.in. na przekazywanie obszernej i uporządkowanej wiedzy z zakresu ocen środowiskowych (OOŚ przedsięwzięć, strategiczne oceny oddziaływania na środowisko, Environmental audits, oceny porealizacyjne, przeglądy ekologiczne terenu…). Natomiast celem licznych kursów i szkoleń jest prezentowanie aktualnych i praktycznych informacji, głównie dotyczących zmieniających się przepisów prawnych i procedur formalnych. Ważnym elementem kształcenia i samokształcenia jest dostępność źródeł literaturowych i materiałów szkoleniowych oraz poradników.
Rozwój idei ocen oddziaływania na środowisko na świecie
| Rok | Kraje i uwagi |
| 1969 | USA – National Environmental Policy Act (NEPA) |
| 1972 | Australia, Nowa Zelandia |
| 1973 | Kanada (plany, programy i projekty publiczne) |
| 1975 | Republika Federalna Niemiec (RFN) |
| 1976 | Irlandia (przedsięwzięcia wymagające uzgodnień projektowych) |
| 1976 | Francja (kategorie inwestycji podlegających ocenie i prawo społeczeństwa do uczestnictwa w procedurze OOŚ) |
| 1977 | Filipiny (projekty sektora publicznego i prywatnego) |
| 1985 | Europejska Wspólnota Gospodarcza (Dyrektywa 85/337/EWG, 97/11/WE i inne …) |
| 1986 | Indie |
| 1988 | Anglia, Walia i Szkocja; Irlandia Północna |
| 1988 | Malezja (procedura OOŚ wzorowana na ustawie NEPA) |
| 1990 | Polska (następnie znowelizowane w 2000 i 2008 r.) |
| 1995 | Uganda |
| 2002 | Zimbabwe (następnie znowelizowanej w 2007 r.) |
W krajach Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej w 1985 roku uchwalono pierwszą dyrektywę bezpośrednio dotyczącą OOŚ – Dyrektywę Rady 85/337/EWG w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne, która po nowelizacji w 1997 roku, została wdrożona m.in. w Polsce. Historia wprowadzania przepisów z zakresu OOŚ w Polsce zasługuje na odrębny artykuł.
Kolejny „milestone” to ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz.U. Nr 199, poz. 1227, z późn. zm.), zwana ustawą OOŚ. Warto odnotować, że z końcem 2025 roku minęło ćwierć wieku obowiązywania w Polsce unijnych standardów z zakresu ocen oddziaływania na środowisko.
Kształcenie z zakresu OOŚ w Politechnice Warszawskiej
Kształcenie akademickie z zakresu ocen środowiskowych jest konieczne i zostało stosunkowo szybko wprowadzone do programów kształcenia. W Politechnice Warszawskiej, a konkretnie na Wydziale Inżynierii Środowiska, program ramowy przedmiotu „Oceny oddziaływania na środowisko” (OOŚ) opracowano w połowie lat 90. XX wieku. Pierwsze wykłady były wygłoszone w roku akademickim 1995/1996 r. dla studentów kierunku „Inżynieria Środowiska”. Przedmiot „OOŚ” był obowiązkowy dla specjalności Systemy Ochrony Atmosfery i Meteorologia Techniczna (SOAiMT), Gospodarka Wodna i Hydrologia (GWiH), Ochrona Gleb i Gospodarka Odpadami (OGiGO) oraz później Systemy Ochrony Środowiska (SOŚ), Systemy i Procesy (SiP), Informacja i Zarządzanie (IiZ), a także dla studentów studiów niestacjonarnych (wieczorowych i zaocznych) na specjalności Inżynieria Komunalna (OOŚ OK). W siatce zajęć od roku akademickiego 2024/2025 jest on zaplanowany dla specjalności Technologie w Inżynierii Środowiska (jako obowiązkowy) oraz Inżynieria Sanitarna i Wodna (jako tzw. przedmiot obieralny). Przedmiot „OOŚ”, uwzględniając liczne zmiany, jest od trzech dekad (w większym, czy mniejszym zakresie) konsekwentnie realizowany na kierunku „Inżynieria Środowiska”.
W 2000 roku uruchomiono na Wydziale Inżynierii Środowiska drugi kierunek studiów dwustopniowych – „Ochrona Środowiska”. Pierwsze roczniki kończyły studia I stopnia licencjatem, ale bardzo szybko przekształcono je w studia inżynierskie. Od roku akademickiego 2003/2004 r. przedmiot „Oceny oddziaływania na środowisko” jest wykładany na kierunku „Ochrona Środowiska” na VII semestrze, jako ważny przedmiot specjalnościowy w grupie zagadnień obejmujących instrumenty ochrony środowiska (30 godzin wykładu kończy się egzaminem + 15 godzin ćwiczeń projektowych –> 5ECTS). Elementy problematyki OOŚ są lub były prezentowane także w ramach różnych przedmiotów specjalnościowych, np. „Oceny środowiskowe w biogospodarce” na kierunku Biogospodarka.
Od początku kształcenia w języku angielskim na studiach inżynierskich I st. „Environmental Engineering” (uruchomionych w r.ak. 2009/2010) przedmiot „Environmental Impact Assessment” (EIA) jest realizowany w wymiarze 30W+15P. Jego pierwsza edycja była wykładana od października 2012 roku. W latach 2017-26 uczestnikami tych studiów byli studenci pochodzący m.in. z takich krajów jak: Afganistan, Arabia Saudyjska, Azerbejdżan, Bangladesz, Chile, Chiny, Egipt, Ekwador, Erytrea, Etiopia, Francja, Grecja, Hiszpania, Indie (w tym Kaszmir), Indonezja, Irak, Iran, Jemen, Jordania, Kazachstan, Kenia, Kongo, Korea Południowa, Liban, Malezja, Mali, Meksyk, Mongolia, Nepal, Nigeria, Oman, Pakistan, Palestyna, Polska, Portugalia, Rosja, Rumunia, Rwanda, Słowacja, Syria, Taiwan, Tanzania, Turcja, Uganda, Ukraina, USA, Włochy, Zimbabwe. Niektórzy z nich studiowali w ramach programu Erasmus.
Przedmioty OOŚ i EIA są umieszczane w tzw. siatce przedmiotów głównie na VI-VII semestrze, ponieważ z założenia wykorzystują także wiedzę przekazywaną studentom na wcześniejszych semestrach. Niektóre elementy procedury OOŚ, obok zagadnień formalno-prawnych i metodycznych (o listach sprawdzających wspomniałem blisko pięć lat temu we wpisie: Pochwała checklisty), wymagają szczególnie starannego omówienia. Dotyczy to przykładowo wariantowania rozwiązań, partycypacji społecznej, ocen w kontekście transgranicznym, oceny dla obszarów Natura 2000 i ponownej oceny. Przedmiot OOŚ w PW był też elementem innych programów nauczania: w latach 1999-2011 na studiach podyplomowych „Informacja i Zarządzanie w Ochronie Środowiska” (wraz z szerzej omawianymi zagadnieniami dotyczącymi obszarów Natura 2000) oraz w latach 2003-2006 na kierunku „Administracja” w Kolegium Administracji PW.
Niestety, w ramach kolejnej modyfikacji programu kształcenia w PW na kierunku „Inżynieria Środowiska” oraz jego anglojęzycznej wersji „Environmental Engineering” planowana jest marginalizacja problematyki i przedmiotu „OOŚ”.
Elementem procesu kształcenia akademickiego jest także realizacja prac dyplomowych: licencjackich, inżynierskich i magisterskich. Jako przykład można podać pracę inżynierską – Rozwiązania alternatywne w raportach o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko – analiza krytyczna na podstawie danych z województwa mazowieckiego (M. Rzeczycka, 2008) oraz prace magisterskie nt.: Analiza funkcjonowania systemu ocen oddziaływania na środowisko w Polsce (inż. T. Sasin, 2009), Analiza metod stosowanych w ocenach oddziaływania na środowisko w Polsce na przykładach raportów o oddziaływaniu na środowisko przedsięwzięć dotyczących gospodarki komunalnej (inż. J. Szyłak-Szydłowska, 2019), Porównanie metod analizy wielokryterialnej w ocenie wariantów dla przedsięwzięcia budowy dróg dojazdowych obwodnicy Miasta Lublin” (inż. K. Gołębiowska, 2021), Zastosowanie metod analizy wielokryterialnej do wyboru tras linii elektroenergetycznych na przykładzie budowy dwutorowej linii napowietrznej 2×400 kV Żydowo Kierzkowo-Słupsk” (inż. E. Filiks, 2022).
Problematyka ocen środowiskowych nie jest specjalnie „dysertacyjna”, ponieważ jej głównym elementem jest zbiór przepisów prawnych, stanowiący podstawę procedury administracyjnej. Ale jest też w niej element metodyczny, który składa się z technik dedykowanych ocenom środowiskowym (listy sprawdzające, macierze, metoda Layer Overlay (GIS/SIP), Weighted Overlay Analysis Method, metody sieciowe powiązań ekologicznych, analizy wielokryterialne, systemy eksperckie …) oraz modelowania matematycznego rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń (substancji i energii) w środowisku. Do tej kategorii można również zakwalifikować monografię pt. „Metody pomiarowo-obliczeniowe w ocenach oddziaływania na środowisko obiektów gospodarki komunalnej” (Kulig A. Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej. Warszawa 2004 r.).
Wydawnictwa i publikacje
Działalności edukacyjnej towarzyszy konieczność dostarczenia literatury do studiowania oraz materiałów szkoleniowych do samokształcenia. W latach 90. XX w. głównym źródłem informacji była (dość bogata) literatura anglojęzyczna. Jako przykład można podać kilka klasycznych podręczników (z lat 1994-1999):
W tej sytuacji praktyczne znaczenie zyskały publikacje finansowane m.in. ze środków Ministerstwa Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. W pierwszej kolejności należy wymienić Biuletyn Komisji ds. Ocen Oddziaływania na Środowisko, ukazujący się w latach 1991-1997. Wstrzymanie tej działalności spowodowało pośrednio pojawienie się czasopisma Biura Projektowo-Doradczego „EKO-KONSULT” – kwartalnika „Problemy Ocen Środowiskowych” („POŚ”; 1998-2012). Kwartalnik „POŚ” był przez kilkanaście lat w Polsce jedynym czasopismem poświęconym wyłącznie tematyce ocen środowiskowych planowanych inwestycji oraz strategicznych ocen oddziaływania na środowisko. Jego wyjątkowa rola wynikała z możliwości reagowania na szybko postępujące zmiany w problematyce ocen środowiskowych, jak i w samej gospodarce, w której pojawiły się m.in. większe i mniejsze przedsięwzięcia infrastrukturalne, np. drogi ekspresowe i autostrady, stacje paliwowe, nadajniki telefonii komórkowej, liczne obiekty gospodarki komunalnej, w tym sieci kanalizacyjne, oczyszczalnie ścieków, obiekty gospodarki odpadami, a także inwestycje w rolnictwie (głównie przemysłowe fermy drobiu i trzody chlewnej) oraz w przemyśle. Jako jeden z redaktorów kwartalnika wspomnę, że członkami Rady Programowej byli m.in. dr inż. Krzysztof Skalmowski i mgr inż. Aleksander Warchałowski z Wydziału Inżynierii Środowiska PW. Warto dodać, że kilkanaście pierwszych numerów kwartalnika „POŚ” jest dostępnych w formie cyfrowej, a w wersji papierowej są do wypożyczenia w Bibliotece Wydziału Inżynierii Środowiska PW lub w Zespole Ochrony Powierzchni Ziemi.
W ślad za potrzebami edukacyjnymi, zwłaszcza na kursach i seminariach, zaczęły pojawiać się także liczne materiały szkoleniowe.
Odrębną rolę należy przypisać wydawnictwom książkowym i poradnikom, których lista tytułów jest dość długa i obejmuje m.in. publikacje Instytutu Ochrony Środowiska, Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska oraz Oficyny Wydawniczej Politechniki Warszawskiej:
Wnioski
Trudno podsumować tak ogólny przegląd problematyki kształcenia w zakresie ocen oddziaływania na środowisko na poziomie akademickim jedynie z punktu widzenia Politechniki Warszawskiej.
Teza: Znaczącą rolę w tym procesie odegrali wykładowcy oraz edukatorzy/instruktorzy szkolący przyszłych autorów raportów i pracowników organów administracyjnych. Zajęcia ze studentami w zakresie ocen środowiskowych w Zespole Ochrony Powierzchni Ziemi od wielu lat współprowadzą: dr hab. inż. Agnieszka Pusz, prof. PW oraz dr hab. inż. Mirosław Szyłak-Szydłowski, prof. PW. Efektywność procesu kształcenia i samokształcenia specjalistów z zakresu OOŚ zagwarantowała aktywność autorów książek, poradników, artykułów i materiałów szkoleniowych oraz ich wydawców. Proces kształcenia kadr OOŚ, na przestrzeni trzech dekad, ulegał zmianom m.in. dzięki zwiększającej się dostępności materiałów źródłowych, w tym z Internetu (literatury, dokumentów, raportów…) oraz danych pochodzących z monitoringu środowiska, a także doskonaleniu metod oceny oddziaływania na środowisko (np. modelowania matematycznego). W wyniku edukacji akademickiej oraz przeprowadzonych kursów i szkoleń wykształcono setki specjalistów/rzeczoznawców z zakresu OOŚ, co w efekcie ma, a przynajmniej powinno mieć, pozytywny wpływ na jakość opracowywanych raportów ocen środowiskowych.
Wniosek generalny: 35 lat wdrażania i realizowania procedur OOŚ w Polsce to proces, który charakteryzował się dużą dynamiką, wynikającą ze zmieniających się uregulowań prawnych i zmian zachodzących w gospodarce, w tym m.in. będących wynikiem prywatyzacji. Ważną rolę w tym procesie odegrała Unia Europejska, przedstawiając ramy prawne ocen środowiskowych w formie dyrektyw (85/337/EWG, 97/11/WE, 2011/92/UE – OOŚ; 2001/42/WE – SOŚ; 2003/4/WE – dostęp do informacji; 2003/35/WE – partycypacja społeczna; 79/409/EWG, 92/43/EWG – Natura 2000) i wymagań instytucjonalnych (GDOŚ i RDOŚ) oraz śledząc przestrzeganie procedur, zwłaszcza w przypadku przedsięwzięć dofinansowanych ze środków unijnych (ISPA, Infrastruktura i środowisko, KPO…). Czy był to proces udany? Z subiektywnej perspektywy autora można go ocenić dość dobrze.
20 lutego 2026 r.