{"id":2473,"date":"2026-01-25T13:10:27","date_gmt":"2026-01-25T12:10:27","guid":{"rendered":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/?p=2473"},"modified":"2026-06-13T11:31:49","modified_gmt":"2026-06-13T09:31:49","slug":"pomniki-ktore-mowia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/2026\/01\/25\/pomniki-ktore-mowia\/","title":{"rendered":"Pomniki, kt\u00f3re „m\u00f3wi\u0105”"},"content":{"rendered":"\n

W moim przypadku zainteresowanie pomnikami nie przysz\u0142o, jak to si\u0119 m\u00f3wi \u201ez wiekiem\u201d. Zawsze spogl\u0105da\u0142em na nie z zainteresowaniem. B\u0119d\u0105c latem 1975 roku z kolegami ze studi\u00f3w na mazurskich wakacjach w Olecku, w miejskim parku zwr\u00f3ci\u0142em uwag\u0119 na budowl\u0119 w kszta\u0142cie p\u00f3\u0142rotundy, przypominaj\u0105c\u0105 \u201eamfiteatr\u201d. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest to pozosta\u0142o\u015b\u0107 po Powiatowym Pomniku Wojennym<\/a><\/strong> upami\u0119tniaj\u0105cym poleg\u0142ych \u017co\u0142nierzy niemieckich z okresu I Wojny \u015awiatowej w dawnym parku Hindenburga<\/a><\/strong>,  prezydenta Republiki Weimarskiej i III Rzeszy Paula von Hindenburga<\/a><\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Wielu mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy pami\u0119ta jeszcze \u201ezdj\u0119cie\u201d z coko\u0142u Feliksa Dzier\u017cy\u0144skiego<\/a><\/strong> 17 listopada 1989 roku na obecnym Placu Bankowym w Warszawie, w  ramach procesu renowacji \u2013 odnowy HISTORII Polski<\/strong>, nie pomnika<\/a><\/strong>!<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Demonta\u017c pomnika<\/a> Feliksa Dzier\u017cy\u0144skiego<\/strong> (\u0179r\u00f3d\u0142o: PAP\/CAF) przedstawiony na kr\u00f3tkim filmie dokumentalnym „Z \u017cycia pomnik\u00f3w”<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ludzie s\u0105 wznoszeni na coko\u0142y i z nich spychani. Czy tylko przez wiatr historii? Takich przyk\u0142ad\u00f3w mo\u017cna poda\u0107 wi\u0119cej, Nie bez powodu, w styczniu 2026 roku nale\u017cy przywo\u0142a\u0107 Iran<\/a><\/strong> i przypomnie\u0107 histori\u0119 burzycieli pomnik\u00f3w szacha Mohammada Rezy Pahlawiego<\/a><\/strong>. W Polsce przez ostatnie trzydzie\u015bci lat uda\u0142o si\u0119 zlikwidowa\u0107 ponad sto \u201epomnik\u00f3w wdzi\u0119czno\u015bci wyzwolicielom\u201d, np. w 2011 roku zdemontowano Pomnik Braterstwa Broni<\/a><\/strong> w Warszawie. A \u017ce nie s\u0105 to procesy zero-jedynkowe, to wspomn\u0119 o sytuacji w Namibii, gdzie w parkach nadmorskiego Swakopmund<\/a><\/strong> do dzisiaj stoj\u0105 pomniki upami\u0119tniaj\u0105ce \u201edzielnych\u201d \u017co\u0142nierzy niemieckich, walcz\u0105cych w pierwszej po\u0142owie XX wieku w po\u0142udniowej Afryce, m.in. poleg\u0142ych w I i II Wojnie \u015awiatowej oraz z Niemieckiego I. Korpusu Ekspedycyjnego Marynarki Wojennej, kt\u00f3ry pom\u00f3g\u0142 st\u0142umi\u0107 powstania Herero w 1904 roku. O tym troch\u0119 wi\u0119cej w reporta\u017cu \u201ePodr\u00f3\u017ce kszta\u0142c\u0105?<\/a><\/em><\/strong>\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/td>\"\"<\/td><\/tr>
Niemiecki pomnik w Swakopmund<\/strong><\/strong><\/td>Pomnik Marynarski z 1907 roku<\/strong><\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

Ale mnie, tym razem, chodzi o inne pomniki. W latach 70. XX wieku, w wolnych chwilach w\u0119drowa\u0142em po Warszawie przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 pomnikom i tablicom pami\u0105tkowym. Jednymi z bardziej wymownych, z uwagi na ich tre\u015b\u0107 i ilo\u015b\u0107 w przestrzeni miejskiej, pozostaj\u0105  tablice pami\u0105tkowe Tchorka<\/a><\/strong>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Dwie przyk\u0142adowe tablice Tchorka<\/strong><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Do nich tematycznie przystaje, ods\u0142oni\u0119ty 1 pa\u017adziernika 1983 roku, Pomnik Ma\u0142ego Powsta\u0144ca<\/a><\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Pomnik Ma\u0142ego Powsta\u0144ca w Warszawie<\/strong><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wspomnia\u0142em o nim, przy okazji rozwa\u017ca\u0144 o Unii Europejskiej<\/a><\/strong>, w artykule pt. \u201eW drodze do Zjednoczonej Europy<\/a><\/em><\/strong>\u201d, w kt\u00f3rym napisa\u0142em: \u201eDla mnie pomnik Ma\u0142ego Powsta\u0144ca oraz pomnik kobiety stoj\u0105cej na nabrze\u017cu w holenderskim miasteczku Urk i czekaj\u0105cej na powr\u00f3t rybak\u00f3w z morza (z umieszczon\u0105 obok tablic\u0105 z nazwiskami tych, kt\u00f3rzy z morza nigdy nie wr\u00f3cili) to niemi, ale bardzo wymowni \u015bwiadkowie historii, w kt\u00f3rej Polacy walcz\u0105c o byt \u2013 walczyli z lud\u017ami, a Holendrzy z morzem.<\/em>\u201d<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Pomnik kobiety oczekuj\u0105cej na powr\u00f3t rybak\u00f3w z morza w holenderskim miasteczku Urk<\/a><\/strong> <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W listopadzie 2025 roku pojawi\u0142em si\u0119 \u201epo latach\u201d w Gdyni (z powodu konferencji po\u015bwi\u0119conej ocenom oddzia\u0142ywania na \u015brodowisko). W\u0119druj\u0105c wieczorem po ulicach miasta trafi\u0142em pod ods\u0142oni\u0119ty 14 pa\u017adziernika 2014 roku z inicjatywy Stowarzyszenia Gdynian Wysiedlonych Pomnik Gdynian Wysiedlonych<\/a><\/strong>. Na tle historii II Wojny \u015awiatowej dramat migracji, przesiedle\u0144 i wyp\u0119dze\u0144 ludno\u015bci cywilnej \u2013 mieszka\u0144c\u00f3w miast i wsi jest og\u00f3lnie znany. Do\u015b\u0107 wspomnie\u0107 o popowstaniowej Warszawie w 1944 roku. Wysiedleni z Poznania<\/a><\/strong> trafili m.in. do Limanowej (np. prof. Stanis\u0142aw Kasznica, <\/strong>Urbanowicz Karol ). Ale przyznaj\u0119, \u017ce historii Gdyni z 1939 roku nie zna\u0142em. Jest ona opowiedziana zwi\u0119\u017ale przez pomnik przedstawiaj\u0105cy wysiedlan\u0105 kobiet\u0119 z dw\u00f3jk\u0105 dzieci i\u2026 opuszczanego z nakazu okupanta pieska<\/a><\/strong>. Scena bardzo przemawiaj\u0105ca do wyobra\u017ani. Okazuje si\u0119, \u017ce wci\u0105\u017c trzeba uczy\u0107 si\u0119 historii (nieznanej<\/a><\/strong>). Niczym historia Ukrai\u0144c\u00f3w z 2022 roku napadni\u0119tych przez Rosjan \u2026<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/td>\"\"<\/td><\/tr><\/tbody><\/table>
Pomnik Gdynian Wysiedlonych<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W tytule wpisu wspomnia\u0142em o pomnikach, kt\u00f3re \u201em\u00f3wi\u0105\u201d. Mam nadziej\u0119 \u2013 nie tylko do mnie. Bo rze\u017aby mo\u017cna ocenia\u0107 pod wzgl\u0119dem artystycznym. Jednym si\u0119 podobaj\u0105, innym nie. W mojej ocenie s\u0105 one interesuj\u0105ce. Ale warto\u015b\u0107 i znaczenie tych pomnik\u00f3w wynika g\u0142\u00f3wnie z historii jakie \u201eopowiadaj\u0105\u201d. A wracaj\u0105c do pocz\u0105tku \u2013 do pomnik\u00f3w, kt\u00f3re znikaj\u0105 lub powinny znikn\u0105\u0107 z przestrzeni publicznej, warto doda\u0107, \u017ce pozostaje problem ochrony miejsc upami\u0119tnienia historii, kt\u00f3re moim zdaniem nie powinny znika\u0107. Co z pomnikami, kt\u00f3re ju\u017c nic nie \u201epowiedz\u0105\u201d?<\/strong> S\u0105 to setki, tysi\u0105ce pomnik\u00f3w i tablic pami\u0105tkowych zniszczonych przez ludzi lub si\u0142y natury. Do\u015b\u0107 wspomnie\u0107 o II wojnie \u015bwiatowej i ponad pi\u0119ciu latach okupacji niemieckiej oraz czasach PRL-u, zw\u0142aszcza latach 40. i 50. XX wieku, gdy niszczono liczne upami\u0119tnienia ludzi i wydarze\u0144 z okresu II Rzeczypospolitej. Ale czy tylko?<\/p>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki \u201esygnalistom” \u015bledz\u0119, co si\u0119 dzieje w Limanowej. W ubieg\u0142ym roku skupi\u0142em swoj\u0105 uwag\u0119 na staraniach miejscowych pasjonat\u00f3w historii na rzecz uratowania \u201ePa\u0142acyku pod Pszcz\u00f3\u0142k\u0105\u201d. Wspar\u0142em inicjatyw\u0119 ratowania zabytkowego budynku podpisuj\u0105c stosown\u0105 petycj\u0119<\/a><\/strong>, bo uwa\u017cam, \u017ce nale\u017cy chroni\u0107 materialne \u015bwiadectwa historii miasta i dziedzictwo kulturowe Ziemi Limanowskiej. Jego do\u015b\u0107 d\u0142uga historia ma te\u017c mroczn\u0105 kart\u0119, gdy pod koniec II wojny \u015bwiatowej i w powojennych latach by\u0142 miejscem zbrodni niemieckich oraz NKWD i UB. W styczniu 2026 roku otrzyma\u0142em informacj\u0119, \u017ce wydane przez Starost\u0119 Limanowskiego pozwolenie na rozbi\u00f3rk\u0119 budynku<\/a><\/strong> zosta\u0142o \u201eobronione\u201d w s\u0105dzie i zgodnie z wol\u0105 w\u0142a\u015bciciela nieruchomo\u015bci – sp\u00f3\u0142ki BiS Holding rozpocz\u0119to rozbieranie budynku. Jego wn\u0119trze nie opowie ju\u017c historii ludzi, kt\u00f3rzy zostali w nich zamordowani, a niekt\u00f3rzy zakopani w piwnicy lub na terenie dzia\u0142ki. Teraz zosta\u0142y tylko \u201egorzkie \u017cale<\/a><\/strong>\u201d. Ko\u0144cz\u0105c, w mojej ocenie casus \u201ePa\u0142acyku pod Pszcz\u00f3\u0142k\u0105\u201d to nie jest sp\u00f3r<\/a><\/strong> o prawo, ale o warto\u015bci. Na naszych oczach pieni\u0105dze wygrywaj\u0105 z warto\u015bciami, o kt\u00f3re upomnia\u0142o si\u0119 setki mieszka\u0144c\u00f3w miasta i innych zainteresowanych os\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

Akurat dzisiaj przeczyta\u0142em zdanie: cmentarz jest \u201e\u2026niemym przypomnieniem, \u017ce pami\u0119\u0107 wymaga nie tylko wspomnie\u0144, lecz i troski<\/em>\u201d<\/strong> (w opowie\u015bci o warszawskich Starych Pow\u0105zkach<\/strong><\/a>). Uwa\u017cam, \u017ce tym razem zabrak\u0142o odpowiednio wcze\u015bnie troski, a zasada \u201emy\u015bl globalnie, dzia\u0142aj lokalnie<\/em>\u201d\u2019 si\u0119 nie sprawdzi\u0142a. Pozostaje mi tylko przypomnie\u0107 Adama Asnyka, kt\u00f3ry 145 lat temu pisa\u0142 \u201eDo m\u0142odych<\/a><\/em><\/strong>\u201d. <\/p>\n\n\n\n

PS. Oczywi\u015bcie, nie jest tak, \u017ce pomniki \u201em\u00f3wi\u0105\u201d tylko do mnie. Staraj\u0105 si\u0119 \u201eopowiada\u0107\u201d swoja histori\u0119 ka\u017cdemu, co wcale nie oznacza, \u017ce docieraj\u0105 do wszystkich. Ale\u2026 warto odnotowa\u0107 tak\u0105 wypowied\u017a Czytelnika wpisu:<\/p>\n\n\n\n

Na mnie najwi\u0119ksze wra\u017cenie zrobi\u0142 pomnik but\u00f3w na brzegu Dunaju, po\u015bwi\u0119cony ofiarom re\u017cimu Strza\u0142okrzy\u017cowc\u00f3w Sz\u00e1lasiego. Niby nic, ot, buty skierowane ku rzece, a jednak wra\u017cenie \u2013 piorunuj\u0105ce<\/em> (AK: zainteresowanych odsy\u0142am do strony Buty na brzegu Dunaju<\/a><\/strong>).<\/a><\/p>\n\n\n\n

Krwawy Feliks lec\u0105cy z coko\u0142u jest z kolei jednym z moich dzieci\u0119cych wspomnie\u0144 \u2013 pami\u0119tam, jak ogl\u0105dali\u015bmy wraz z dziadkiem transmisj\u0119 w TV. Dziadek by\u0142 tak szcz\u0119\u015bliwy, \u017ce \u017ca\u0142uj\u0119, i\u017c nie mo\u017cna by\u0142o wcisn\u0105\u0107 na pilocie \u201estop\u201d i cofn\u0105\u0107 obrazu, bo Dzier\u017cy\u0144ski rozpada\u0142 si\u0119 z uroczym wprost brakiem gracji. Na YouTube jest kr\u00f3ciutki film \u201eUpadek Dzier\u017cy\u0144skiego<\/a><\/strong>\u201d z ods\u0142aniania tego pomnika i jego l\u0105dowania na bruku.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Warszawa, 31 stycznia 2026 r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W moim przypadku zainteresowanie pomnikami nie przysz\u0142o, jak to si\u0119 m\u00f3wi \u201ez wiekiem\u201d. Zawsze spogl\u0105da\u0142em (…)<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2486,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-2473","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-inne-zainteresowania-i-aktywnosci"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2473","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2473"}],"version-history":[{"count":24,"href":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2473\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2568,"href":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2473\/revisions\/2568"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2486"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2473"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2473"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akulig.is.pw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2473"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}